Katalog form chemicznych: przyswajalność i fakty z PubMed
Nie każdy magnez, cynk czy kreatyna działają tak samo. Skuteczność suplementacji zależy od połączenia chemicznego cząsteczki. W tym katalogu zebraliśmy zbadaną biodostępność, dawki z protokołów klinicznych i źródła naukowe bez marketingowych obietnic.
Opatentowany ekstrakt pozyskiwany wyłącznie z korzenia witanii ospałej w procesie ekstrakcji wodnej. Zawiera 5% witanolidów w proporcjach odpowiadających naturalnemu surowcowi. W badaniu klinicznym Chandrasekhara z 2012 roku (PMID: 23439798) u 64 osób dawka 600 mg na dobę przez 60 dni zredukowała stężenie kortyzolu w surowicy o 27,9%. Nie zawiera witaferyny A z liści.
Withania somnifera root and leaf extract (Sensoril® 10% withanolides)
Wodny ekstrakt z korzeni i liści ashwagandhy standaryzowany na minimum 10% glikozydów witanolidowych. W badaniu klinicznym Auddy z 2008 roku (PMID: 19388865) u 130 osób dawka 125 mg do 250 mg dziennie obniżyła stężenie kortyzolu o 24,2%. Równocześnie zmniejszyła stężenie białka C-reaktywnego hs-CRP o 36%.
Withania somnifera root and leaf extract (Shoden® 35% withanolide glycosides)
Wysoko skoncentrowany ekstrakt standaryzowany na 35% glikozydów witanolidowych. W badaniu Loprestiego z 2019 roku (PMID: 31517876) u 60 osób suplementacja 240 mg dziennie przez 60 dni przyniosła spadek w skali lęku HAM-A o 41%. Równocześnie wykazano obniżenie porannego stężenia kortyzolu o 23%.
Czwartorzędowy alkaloid izochinolinowy izolowany z Berberis aristata. W badaniach Zhang z 2013 roku (PMID: 23512497) wykazano, że wchłanianie jelitowe chlorowodorku wynosi poniżej 5% z powodu aktywnego wyrzutu przez glikoproteinę P. Mimo niskiej biodostępności osoczowej berberyna wykazuje silne działanie metaboliczne lokalnie w jelicie poprzez aktywację enzymu AMPK.
Formulacja fitosomalna łącząca ekstrakt z korzenia berberysu z lecytyną słonecznikową, białkiem grochu i ekstraktem z pestek winogron. W badaniu Petrangolini z 2021 roku (PMID: 34884260) Berbevis osiągnął 4,5- do 5-krotnie wyższą biodostępność w osoczu w porównaniu ze standardowym chlorowodorkiem berberyny, redukując dolegliwości żołądkowe.
Organiczna sól kwasu glukonowego, od lat stanowiąca punkt odniesienia w badaniach biodostępności cynku. W referencyjnym badaniu izotopowym Wegmüllera i współpracowników z 2014 roku (PMID: 24259556) z udziałem 15 osób frakcyjna absorpcja cynku z 10 mg glukonianu podanego z wodą na czczo wyniosła 60,9% (± 15,3%). W metaanalizie Hemilä z 2017 roku (PMID: 28515951) obejmującej 7 badań klinicznych wykazano, że pastylki z glukonianem cynku rozpuszczane w jamie ustnej w dobowej dawce od 80 do 92 mg skróciły czas trwania infekcji przeziębieniowej średnio o 33% pod warunkiem przyjęcia w pierwszej dobie objawów.
Organiczna sól kwasu cytrynowego o wysokiej czystości i neutralnym smaku. W randomizowanym badaniu krzyżowym Wegmüllera i współpracowników z 2014 roku (PMID: 24259556) z użyciem izotopów stabilnych 67Zn i 70Zn frakcyjne wchłanianie cynku z 10 mg cytrynianu wyniosło 61,3% (± 14,1%) i było statystycznie równe glukonianowi (p = 0,91), przewyższając tlenek cynku. Cytrynian zawiera od 31% do 34% czystego cynku elementarnego, co pozwala na stosowanie ponaddwukrotnie mniejszych kapsułek niż w przypadku glukonianu.
Chelat aminokwasowy cynku połączony z dwiema cząsteczkami glicyny. W badaniu krzyżowym Gandii i współpracowników z 2007 roku (PMID: 18271278) u 12 kobiet oceniono dawkę 15 mg cynku. Postać diglicynianu osiągnęła o 43,4% większe pole pod krzywą stężenia w osoczu (AUC 5,7 wobec 4,0 mg*h/l, p < 0,05) oraz o 43% wyższe stężenie maksymalne niż glukonian cynku. Budowa chelatowa ogranicza interakcje z kwasem fitynowym obecnym w posiłkach roślinnych, co potwierdzono w badaniach wchłaniania z dietą (Lönnerdal 2000 PMID: 10801947).
Cynk skompleksowany z kwasem pikolinowym, naturalnym kofaktorem transportu kationów dwuwartościowych w przewodzie pokarmowym. W 4-tygodniowym badaniu Barriego i współpracowników z 1987 roku (PMID: 3630857) ochotnicy przyjmowali 50 mg cynku dziennie. Postać pikolinianu doprowadziła do istotnego statystycznie wzrostu poziomu cynku w erytrocytach, moczu i włosach. W grupach cytrynianu i glukonianu przyrosty w tych tkankach były statystycznie nieistotne.
Nieorganiczna postać zawierająca aż 80,3% cynku elementarnego, charakteryzująca się bardzo niską rozpuszczalnością w wodzie. W badaniu izotopowym Wegmüllera i współpracowników z 2014 roku (PMID: 24259556) frakcyjna absorpcja cynku z tlenku podanego z wodą na czczo wyniosła 49,9% (± 11,6%) i była istotnie niższa niż z cytrynianu i glukonianu (p < 0,05). U osób z obniżonym wydzielaniem kwasu żołądkowego wchłanianie tlenku spada do wartości bliskich zera. Tlenek cynku stosuje się głównie miejscowo na skórę lub jako tani surowiec w masowych preparatach wielowitaminowych.
Rozpuszczalna w wodzie sól nieorganiczna często stosowana w procedurach medycznych. Zapewnia zadowalającą biodostępność w warunkach na czczo, jednak jej wchłanianie drastycznie spada w obecności fitynianów i błonnika w posiłku (Roohani 2013 PMID: 23674806). Siarczan cynku wykazuje silne działanie drażniące na śluzówkę żołądka, powodując nudności i bóle brzucha u 15% do 25% osób przyjmujących go bez obfitego posiłku.
Organiczna sól kwasu octowego o bardzo wysokiej rozpuszczalności wodnej. W badaniu Hemilä z 2017 roku (PMID: 28515951) wykazano, że octan cynku w pastylkach do ssania uwalnia 100% zjonizowanego cynku Zn2+ w pH jamy ustnej. Wolne jony nie tworzą trwałych kompleksów blokujących. Pozwoliło to na skrócenie czasu trwania przeziębienia o 36% przy dawkach powyżej 75 mg dziennie.
Organiczna sól kwasu mlekowego o dobrej rozpuszczalności i łagodnym smaku. Charakteryzuje się przyswajalnością porównywalną do glukonianu cynku (Wegmüller 2014 PMID: 24259556) i dobrą tolerancją pokarmową. Zawartość czystego cynku wynosi około 22% masy związku.
Opatentowany kompleks cynku z aminokwasem L-metioniną w stosunku molowym 1:1 (znany jako OptiZinc). W badaniach Rosado i współpracowników (PMID: 8617887) kompleks wykazał wyższą retencję tkankową oraz znaczną odporność na hamujące działanie fitynianów pokarmowych w porównaniu ze standardowym siarczanem cynku.
Zredukowana bogata w elektrony postać koenzymu Q10 stanowiąca ponad 90% puli krążącej w osoczu krwi. W randomizowanym badaniu Lopez-Lluch z 2019 roku (PMID: 30302465) u ochotników formulacje z ubichinolem osiągały 3,5-krotnie wyższe stężenie w osoczu AUC niż standardowy krystaliczny ubichinon. Nie wymaga redukcji enterocytarnej przed wchłonięciem do limfy.
Standardowa utleniona postać krystaliczna koenzymu Q10. Charakteryzuje się masą cząsteczkową 863 Da i nierozpuszczalnością w wodzie, przez co jej przyswajalność doustna wynosi poniżej 3% (Lopez-Lluch 2019 PMID: 30302465). Wymaga przyjmowania z posiłkiem obfitym w lipidy w celu stymulacji żółci i tworzenia miceli tłuszczowych.
Czysta krystaliczna postać kofeiny pozbawiona cząsteczek wody o czystości minimum 98,5%. Wchłania się w żołądku i jelicie cienkim w 99% w ciągu 45 minut od podania doustnego (Graham 1998 PMID: 1785267). W badaniach wysiłkowych kofeina bezwodna generuje wyższe stężenie maksymalne we krwi i wyraźniejszą poprawę mocy mięśniowej niż napar kawowy.
Naturalny ekstrakt z nasion Paulinia cupana standaryzowany na zawartość 20% kofeiny. Kofeina w nasionach guarany występuje w kompleksach z polifenolami i taninami, co spowalnia jej uwalnianie i wydłuża czas osiągania szczytu w osoczu o 60 do 90 minut w stosunku do kofeiny syntetycznej (Scholey 2008 PMID: 18070862). Zapewnia stabilną czujność bez nagłego spadku energii.
Kolagen poddany enzymatycznej hydrolizie do oligopeptydów o masie od 2 do 5 kDa. W badaniu Proksch z 2014 roku (PMID: 24401291) oraz metaanalizie Choi z 2019 roku (PMID: 30681787) u ponad 1100 uczestników potwierdzono, że specyficzne peptydy prolinowo-hydroksyprolinowe Pro-Hyp wchłaniają się w jelicie przez transporter PEPT1 i stymulują biosyntezę kolagenu.
Natywna trójhelikalna postać kolagenu typu II pozyskiwana z chrząstki mostka kurzego bez denaturacji termicznej. W badaniu klinicznym Lugo z 2013 roku (PMID: 24153020) u 55 zdrowych osób dawka 40 mg dziennie przez 120 dni istotnie poprawiła zakres ruchomości kolana. Działa poprzez mechanizm tolerancji immunologicznej w kępkach Peyera jelita cienkiego.
Najdokładniej przebadana postać kreatyny, oceniona w ponad 500 badaniach klinicznych z udziałem sportowców i osób starszych. Badania farmakokinetyczne (Persky i Brazeau 2001 PMID: 11356982, Harris 1992 PMID: 1322249) wykazały, że jelitowa biodostępność monohydratu po podaniu doustnym sięga niemal 99%, a niemal cała dawka trafia do krwi i tkanek docelowych. Zgodnie ze stanowiskiem International Society of Sports Nutrition (Kreider 2017 PMID: 28615996) monohydrat kreatyny stanowi złoty standard skuteczności i bezpieczeństwa w podnoszeniu zasobów fosfokreatyny w mięśniach i zwiększaniu mocy beztlenowej. Standardowy protokół obejmuje dawkę od 3 do 5 g dziennie lub fazę ładowania 20 g na dobę przez 5 do 7 dni (Hultman 1996 PMID: 8828669).
Opatentowany mikronizowany monohydrat kreatyny produkowany w Trostbergu w Niemczech przez AlzChem Trostberg GmbH. Przechodzi standaryzowaną kontrolę czystości metodą chromatografii cieczowej HPLC (Jäger 2011 PMID: 21606589), wykazując brak wykrywalnych zanieczyszczeń ubocznych syntezy chemicznej, takich jak dicyjandiamid (DCD poniżej 50 ppm) czy dihydrotriazyna (DHT poniżej progu detekcji). Właściwości fizjologiczne, biodostępność i wpływ na siłę mięśni są identyczne ze standardowym monohydratem: cechą wyróżniającą jest certyfikowana czystość analityczna surowca.
Cząsteczka kreatyny związana z kwasem solnym (kreatyna HCl). Cechuje się około 38-krotnie wyższą rozpuszczalnością w wodzie niż monohydrat (Gufford 2010), dzięki czemu wymaga mniejszej objętości płynu do całkowitego rozpuszczenia. W badaniu klinicznym De França i współpracowników z 2015 roku (PMID: 26632759) u trenujących mężczyzn suplementacja 5 g monohydratu oraz 1,5 g i 5 g chlorowodorku kreatyny przez 4 tygodnie przyniosła statystycznie porównywalny wzrost siły w wyciskaniu leżąc. Badanie nie wykazało wyższej biodostępności samej cząsteczki w tkance mięśniowej ani przewagi fizjologicznej nad monohydratem.
Połączenie cząsteczek kreatyny z kwasem jabłkowym (tri-creatine malate). Charakteryzuje się dobrą rozpuszczalnością w płynach i kwaskowatym smakiem. W badaniu Sterkowicza i współpracowników z 2012 roku (PMID: 23155385) u judoków suplementacja jabłczanem kreatyny w dawce 5 g dziennie przez 6 tygodni wywołała istotny wzrost mocy beztlenowej oraz beztłuszczowej masy ciała. Brak jest jednak dowodów z badań klinicznych z randomizacją wskazujących na wyższą biodostępność lub silniejsze wysycenie mięśni niż po klasycznym monohydracie.
Monohydrat kreatyny z dodatkiem buforów alkalizujących (wodorowęglan i węglan sodu), znany pod nazwą handlową Kre-Alkalyn. W badaniu z podwójnie ślepą próbą Jagima i współpracowników z 2012 roku (PMID: 22971354) z udziałem 36 trenujących mężczyzn porównano zalecaną przez producenta dawkę Kre-Alkalynu (1,5 g na dobę), dawkę zrównaną z monohydratem (20 g przez 7 dni, potem 5 g) oraz klasyczny monohydrat. Wyniki wykazały, że buforowana kreatyna nie ogranicza konwersji do kreatyniny, nie powoduje większego stężenia kreatyny w mięśniach i nie daje przewagi wydolnościowej nad tradycyjnym monohydratem kreatyny.
Podstawowy ekstrakt z kłącza ostryżu długiego zawierający 95% kurkuminoidów. Charakteryzuje się skrajnie niską rozpuszczalnością w wodzie i gwałtowną glukuronidacją w enterocytach. W badaniu Shoba z 1998 roku (PMID: 9619120) po podaniu 2 g samej kurkuminy jej stężenie w surowicy krwi u ludzi było znikome lub niewykrywalne.
Połączenie kurkuminoidów z piperyną z czarnego pieprzu. W badaniu Shoba i współpracowników z 1998 roku (PMID: 9619120) dodatek 20 mg piperyny do 2 g kurkuminy u ludzi zwiększył biodostępność AUC o 2000% (20-krotnie). Piperyna hamuje enzym glukuronozylotransferazę w ścianie jelita, opóźniając eliminację kurkuminy.
Kompleks fitosomalny łączący kurkuminoidy z fosfatydylocholiną w stosunku 1:2. W randomizowanym badaniu krzyżowym Cuomo z 2011 roku (PMID: 21194249) u 9 osób Meriva wykazała 29-krotnie wyższe wchłanianie całkowitych kurkuminoidów w porównaniu ze standardowym ekstraktem 95%. Otoczka fosfolipidowa ułatwia przechodzenie przez barierę enterocytów.
Postać kurkuminy solubilizowanej w nanomicelach o średnicy poniżej 30 nanometrów. W randomizowanym badaniu krzyżowym Schiborr z 2014 roku (PMID: 24402824) u 23 ochotników biodostępność AUC w ciągu 24 godzin była 185 razy wyższa niż standardowego proszku. Zapewnia szybkie wchłanianie niezależnie od składu diety.
(6S)-5-methyltetrahydrofolic acid glucosamine salt (Quatrefolic®)
Aktywna zredukowana postać kwasu foliowego 5-MTHF w postaci soli glukozaminowej czwartej generacji. W badaniu Scaglione z 2014 roku (PMID: 24944062) sól glukozaminowa osiągnęła 1,8 razy wyższe stężenie maksymalne w osoczu niż kwas syntetyczny. Jest natychmiast włączana w szlaki metaboliczne, omijając mutację reduktazy MTHFR obecną u ponad 40% osób.
Sól wapniowa aktywnego biologicznie enancjomeru 6S-5-MTHF. W badaniu Willems z 2004 roku (PMID: 15113718) u 144 osób dawka 400 mcg dziennie Metafolinu podniosła stężenie folianów w erytrocytach skuteczniej niż syntetyczny kwas foliowy. Forma ta zapobiega gromadzeniu się niezmetabolizowanego kwasu foliowego w krążeniu.
Syntetyczna utleniona postać folianów o wysokiej stabilności w lekach. Wchłania się efektywnie w jelicie, lecz w wątrobie wymaga dwuetapowej redukcji przez reduktazę dihydrofolianową DHFR. Enzym ten u ludzi wykazuje niską pojemność wysycenia poniżej 200 do 300 mcg, co przy wyższych dawkach prowadzi do pojawienia się niezmetabolizowanego kwasu foliowego we krwi (Scaglione 2014 PMID: 24944062).
Organiczna sól kwasu cytrynowego o wysokiej rozpuszczalności wodnej. W badaniu z randomizacją Walkera i współpracowników z 2003 roku (PMID: 14596323) wzięło udział 46 osób. Suplementacja 300 mg magnezu elementarnego przez 60 dni w postaci cytrynianu wywołała istotnie wyższe stężenie magnezu w ślinie i erytrocytach oraz większe dobowe wydalanie nerkowe niż tlenek magnezu. Podobnie Lindberg i współpracownicy w 1990 roku (PMID: 2403906) wykazali czterokrotnie większy przyrost magnezu w moczu po cytrynianie niż po tlenku (AUC 0,25 wobec 0,06 mEq/kg). Związek zawiera około 16% czystego magnezu pierwiastkowego.
Chelat aminokwasowy, w którym jon magnezu jest połączony wiązaniami kowalencyjno-koordynacyjnymi z dwiema cząsteczkami glicyny. Cząsteczka wykazuje obojętny ładunek elektryczny, dzięki czemu nie ulega przedwczesnej dysocjacji w żołądku i wchłania się w jelicie cienkim głównie szlakiem transporterów peptydowych PEPT1. Badanie Schuette i współpracowników z 1994 roku (PMID: 7815675) u pacjentów po resekcji jelita krętego potwierdziło skuteczną absorpcję diglicynianu bez wywoływania biegunki osmotycznej typowej dla soli nieorganicznych. W badaniu z podwójnie ślepą próbą Supakatisant i Phupong z 2015 roku (PMID: 26177663) podawanie 300 mg diglicynianu dziennie przez 4 tygodnie zmniejszyło częstotliwość bolesnych skurczów mięśni o 50% bez działań niepożądanych ze strony układu pokarmowego.
Opatentowana postać chelatu bisglicynianu magnezu TRAACS produkowana przez Balchem Albion. W badaniach laboratoryjnych i klinicznych (Schuette 1994 PMID: 7815675, Supakatisant 2015 PMID: 26177663) potwierdzono stabilność wiązania chelatowego w kwaśnym środowisku żołądkowym oraz brak dysocjacji do wolnych jonów przed dotarciem do enterocytów. Cechuje się najwyższą tolerancją żołądkowo-jelitową i nie wywołuje efektu przeczyszczającego przy standardowych dawkach od 200 do 350 mg magnezu elementarnego.
Nieorganiczna sól o wysokiej zawartości magnezu elementarnego (60,3% masy cząsteczkowej), lecz znikomej rozpuszczalności w obojętnym środowisku jelita. W badaniu Firoza i Phillipsa z 2001 roku (PMID: 11794633) u zdrowych ochotników frakcyjne wchłanianie tlenku magnezu mierzone wydalaniem z moczem wyniosło zaledwie 4,04% (± 1,47%), co stanowiło mniej niż jedną trzecią biodostępności soli organicznych. Niewchłonięta sól wiąże cząsteczki wody w świetle okrężnicy, wywołując silny efekt osmotyczny. Z tego względu tlenek magnezu znajduje zastosowanie głównie jako środek przeczyszczający i zobojętniający kwas solny w żołądku, a nie jako efektywne źródło magnezu ustrojowego.
Połączenie magnezu z kwasem jabłkowym, metabolitem pośrednim cyklu kwasów trikarboksylowych biorącym udział w syntezie ATP. W badaniu farmakokinetycznym Uysala i współpracowników z 2019 roku (PMID: 30018865) jabłczan magnezu wykazał wysokie i najdłużej utrzymujące się stężenie magnezu w osoczu spośród badanych związków oraz znaczącą penetrację do tkanki mięśniowej. W badaniu Russella z 1995 roku (PMID: 7753419) u 24 osób dawki od 300 do 600 mg magnezu elementarnego w postaci jabłczanu podawane przez 8 tygodni zmniejszały subiektywne nasilenie bolesności mięśniowej.
Organiczna sól kwasu mlekowego powszechnie stosowana w lekach aptecznych. Charakteryzuje się dobrą rozpuszczalnością w soku żołądkowym i łagodnym profilem dla błony śluzowej przewodu pokarmowego. W badaniu Firoza i Phillipsa z 2001 roku (PMID: 11794633) mleczan magnezu uzyskał wchłanianie i wydalanie moczowe porównywalne do cytrynianu magnezu, znacząco przewyższając tlenek magnezu. Zawartość magnezu elementarnego wynosi około 10% do 12% masy soli.
Nieorganiczna, wysoce higroskopijna sól o pełnej rozpuszczalności w wodzie. W roztworze natychmiast ulega dysocjacji na wolne jony magnezowe i chlorkowe. W badaniu Guerrero-Romero i Rodríguez-Morán z 2004 roku (PMID: 15223977) doustne podawanie roztworu chlorku magnezu w dawce 2,5 g soli dziennie (około 300 mg jonów magnezu) przez 16 tygodni u osób z hipomagnezemią skutecznie podniosło stężenie magnezu w surowicy i poprawiło wskaźniki gospodarki glukozowej. Ze względu na silny gorzko-słony smak bywa podawany w roztworach lub kapsułkach.
Nierozpuszczalna w wodzie sól nieorganiczna, która do wchłonięcia wymaga reakcji z kwasem solnym w żołądku, w wyniku której przechodzi w chlorek magnezu i dwutlenek węgla. U osób z niedokwasotą żołądkową lub przyjmujących inhibitory pompy protonowej wchłanianie ulega znacznemu upośledzeniu. Zawiera około 24% do 29% magnezu elementarnego i wykazuje umiarkowane działanie zobojętniające kwas żołądkowy (PMID: 14596323).
Standardowa krystaliczna postać melatoniny rozpuszczająca się natychmiast w żołądku. Osiąga maksymalne stężenie w surowicy po 30 do 60 minutach od podania, a jej biologiczny okres półtrwania wynosi 35 do 50 minut (Zhdanova 1995 PMID: 8370132). W metaanalizie Ferracioli-Oda z 2013 roku (PMID: 23691095) u 1683 osób potwierdzono skrócenie czasu zasypiania średnio o 7,0 minut.
Matrycowa postać melatoniny uwalniająca substancję czynną w sposób ciągły przez 8 do 10 godzin. W badaniach klinicznych Lemoine z 2011 roku (PMID: 21545652) u osób po 55. roku życia dawka 2 mg naśladuje naturalne nocne wydzielanie szyszynkowe. Zapobiega przedwczesnym wybudzeniom w drugiej połowie nocy bez uczucia porannego zamglenia.
Naturalna postać kwasów omega-3 występująca w tłuszczu dzikich ryb morskich, w której kwasy EPA i DHA są zestryfikowane z cząsteczką glicerolu. W randomizowanym badaniu Dyerberga i współpracowników z 2010 roku (PMID: 20638827) u 72 ochotników naturalne trójglicerydy przyjęto za standard referencyjny (100% biodostępności), wykazując istotną wyższość nad estrami etylowymi (73%, p < 0,05). Lipaza trzustkowa łatwo rozszczepia wiązania estrowe w trójglicerydach do wolnych kwasów tłuszczowych i 2-monoglicerydów, które samoistnie tworzą micele jelitowe. Standardowa kapsułka 1000 mg zawiera zwykle około 300 mg kwasów EPA i DHA.
Wysokoskoncentrowana postać kwasów omega-3 (rTG), powstała poprzez odłączenie kwasów tłuszczowych, ich oczyszczenie i ponowne przyłączenie enzymatyczne do glicerolu. W badaniu klinicznym Dyerberga i współpracowników z 2010 roku (PMID: 20638827) reestryfikowane trójglicerydy osiągnęły 124% biodostępności w stosunku do naturalnych trójglicerydów i aż 170% w stosunku do estrów etylowych (p < 0,001). W 6-miesięcznym badaniu Neubronnera z 2011 roku (PMID: 21063431) u 150 ochotników postać rTG doprowadziła do istotnie szybszego i większego przyrostu indeksu omega-3 w krwinkach czerwonych niż estry etylowe (wzrost z 4,3% do 10,1% dla rTG wobec 8,6% dla estrów, p < 0,001).
Półsyntetyczna postać otrzymywana w reakcji kwasów EPA i DHA z czystym etanolem, powszechnie stosowana w lekach i tańszych koncentratach dietetycznych. Trawienie estrów etylowych przez ludzką lipazę trzustkową zachodzi od 10 do 50 razy wolniej niż trójglicerydów (Yang 1990). W badaniu ECLIPSE Davidsona i współpracowników z 2012 roku (PMID: 22809733) wykazano, że wchłanianie estrów etylowych jest krytycznie zależne od obecności tłuszczu w posiłku: przy diecie ubogotłuszczowej biodostępność spadała ponad czterokrotnie. Przyjęcie estrów na czczo skutkuje absorpcją poniżej 20% dawki (Lawson 1988 PMID: 2847723).
Kwasy EPA i DHA powiązane z cząsteczkami fosfatydylocholiny, pozyskiwane z kryla antarktycznego Euphausia superba. Dzięki amfifilowej strukturze fosfolipidów micele tworzą się samorzutnie w środowisku wodnym przewodu pokarmowego. W badaniach klinicznych z randomizacją (Schuchardt 2011 PMID: 21864417, Ramprasath 2013 PMID: 24328888) wykazano, że fosfolipidy omega-3 skutecznie podnoszą indeks omega-3 w erytrocytach przy niższych dawkach bezwzględnych niż olej rybi. Surowiec naturalnie zawiera astaksantynę, która chroni wielonienasycone wiązania przed utlenianiem.
Niezestryfikowane kwasy tłuszczowe EPA i DHA (FFA). W badaniu klinicznym ECLIPSE Davidsona i współpracowników z 2012 roku (PMID: 22809733) u 54 osób wolne kwasy tłuszczowe wykazały czterokrotnie wyższą biodostępność niż estry etylowe w warunkach posiłku o niskiej zawartości tłuszczu (AUC 520,3 wobec 129,5 ug*h/ml, p < 0,0001). Cząsteczki wchłaniają się bezpośrednio bez konieczności hydrolizy przez enzymy trzustkowe, co ma szczególne znaczenie u osób z zaburzeniami zewnątrzwydzielniczymi trzustki lub dróg żółciowych.
Czysty kwas EPA (20:5 n-3). W badaniu klinicznym REDUCE-IT Bhatta i współpracowników z 2019 roku (PMID: 30415628) wzięło udział 8179 pacjentów. Podawanie 4 g oczyszczonego EPA na dobę przez średnio 4,9 roku zredukowało ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych o 25% (HR 0,75, 95% CI: 0,68 do 0,83, p < 0,001) w porównaniu z placebo.
Czysty kwas DHA (22:6 n-3). W badaniu MIDAS Yurko-Mauro i współpracowników z 2010 roku (PMID: 20434961) wzięło udział 485 osób po 55. roku życia. Suplementacja 900 mg DHA dziennie przez 24 tygodnie podwoiła stężenie DHA w osoczu. Doprowadziło to do istotnej poprawy wyników w testach pamięci epizodycznej i uczenia się.
Wegańska postać kwasu dokozaheksaenowego pozyskiwana z fermentacji mikroalg morskich Schizochytrium. W badaniu Arterburna i współpracowników z 2008 roku (PMID: 18589030) u 115 zdrowych ochotników potwierdzono pełną równoważność biologiczną: suplementacja olejem z alg podnosiła stężenie DHA w erytrocytach w stopniu identycznym jak porcja pieczonego łososia dostarczająca taką samą ilość DHA.
Organiczna sól trójpotasowa kwasu cytrynowego zawierająca około 38% potasu elementarnego. W badaniach Pak z 1986 roku (PMID: 2405964) wykazano ponad 90% absorpcji jonów potasowych w jelicie. Metabolizm anionu cytrynianowego do wodorowęglanu wykazuje działanie alkalizujące, co sprzyja redukcji kwasowości moczu.
Nieorganiczna sól potasu zawierająca około 52% potasu elementarnego. Wykazuje wysokie wchłanianie jelitowe, lecz w postaci roztworów lub tabletek może wywoływać miejscowe podrażnienie śluzówki żołądka (Pak 1986 PMID: 2405964). Nie wpływa na rezerwę alkaliczną organizmu.
Naturalna postać organiczna, w której selen zastępuje siarkę w cząsteczce metioniny. W badaniach Rayman z 2004 roku (PMID: 15189123) wykazano, że L-selenometionina wchłania się w ponad 90% przez aktywne nośniki aminokwasowe i jest bezpośrednio wbudowywana do białek ustrojowych, tworząc stabilną rezerwę tkankową selenu w organizmie.
Organiczny kompleks selenu pozyskiwany w procesie kontrolowanej hodowli drożdży Saccharomyces cerevisiae. Zawiera głównie selenometioninę (około 60% do 85% całkowitego selenu) oraz mniejsze ilości selenocysteiny i pochodnych organicznych (Rayman 2004 PMID: 15189123).
Nieorganiczna sól selenu charakteryzująca się dobrą rozpuszczalnością, lecz podlegająca szybkiej eliminacji nerkowej i niższej retencji tkankowej w porównaniu z postaciami organicznymi (Rayman 2004 PMID: 15189123).
Nieorganiczna sól zawierająca 40% wapnia elementarnego. W badaniu Heaney z 2000 roku (PMID: 10759139) u 59 osób wykazano ułamkową absorpcję na poziomie 24% przy podaniu z posiłkiem. Wymaga obecności kwasu solnego w żołądku do dysocjacji, dlatego przyjmowana na czczo lub u osób stosujących leki IPP wykazuje istotnie gorsze wchłanianie.
Organiczna sól kwasu cytrynowego zawierająca 21% wapnia elementarnego. W metaanalizie Sakhaee z 1999 roku (PMID: 10488881) oraz badaniach Heaney (PMID: 10759139) cytrynian wapnia osiągnął o 22% do 27% wyższe wchłanianie niż węglan. Rozpuszcza się niezależnie od kwasowości soku żołądkowego, co czyni go formą z wyboru dla seniorów.
Organiczny chelat wapnia związany z dwiema cząsteczkami glicyny o zawartości 18% do 20% wapnia elementarnego. W badaniach Heaney (PMID: 10759139) stabilna struktura pierścieniowa chroni jon Ca2+ przed precypitacją w obecności szczawianów i fitynianów, osiągając wchłanianie powyżej 30% podanej dawki. Zapewnia wysoką tolerancję trawienną bez ryzyka zaparć.
Biologicznie aktywna postać witaminy B12 pełniąca funkcję koenzymu dla syntazy metioninowej. Uczestniczy bezpośrednio w remetylacji homocysteiny do metioniny oraz w syntezie S-adenozylometioniny SAMe. W przeciwieństwie do cyjanokobalaminy nie wymaga odszczepiania reszty cyjankowej w komórkach (Paul 2017 PMID: 30040713).
Syntetyczna postać witaminy B12 powszechnie stosowana w lekach z powodu wysokiej trwałości chemicznej. Po wchłonięciu w jelicie cienkim wymaga odszczepienia grupy cyjankowej w wątrobie i enzymatycznej redukcji do metylokobalaminy lub adenozylokobalaminy (Paul 2017 PMID: 30040713). Charakteryzuje się stabilnością w roztworach.
Naturalna postać witaminy B12 wytwarzana przez bakterie. Wykazuje silniejsze wiązanie z białkiem transportowym transkobalaminą II oraz dłuższy okres retencji w surowicy niż cyjanokobalamina (Thakkar 2011 PMID: 21685498). Posiada zdolność wiązania cyjanków do nietoksycznej cyjanokobalaminy wydalanej przez nerki.
Biologicznie aktywny koenzym witaminy B6 (P-5-P). Nie wymaga metabolicznej fosforylacji w wątrobie przez kinazę pirydoksalową, dzięki czemu jest bezpośrednio dostępny jako kofaktor ponad 140 reakcji enzymatycznych, w tym dekarboksylacji aminokwasów i syntezy neuroprzekaźników (Fudge 2015 PMID: 26122482).
Syntetyczna, stabilna postać witaminy B6 powszechnie stosowana w lekach i suplementach diety. Po wchłonięciu w jelicie cienkim ulega transportowi do wątroby, gdzie wymaga przekształcenia enzymatycznego do aktywnego koenzymu pirydoksalo-5-fosforanu (Ueland 2017 PMID: 29088339).
Klasyczna postać kwasowa witaminy C. W badaniu Levine z 1996 roku (PMID: 8780349) wykazano, że wchłanianie jelitowe wynosi blisko 100% przy dawce 200 mg, lecz spada do 73% przy dawce 500 mg i do poniżej 50% przy dawce 1250 mg. W dawkach powyżej 1000 mg postać kwasowa może wywoływać podrażnienie śluzówki żołądka.
Buforowana sól sodowa kwasu askorbinowego o odczynie obojętnym pH 7,2 do 7,8. Dostarcza około 889 mg kwasu askorbinowego i 111 mg sodu w każdym gramie. Wykazuje kinetykę wchłaniania identyczną z kwasem L-askorbinowym (Carr 2013 PMID: 24160523), nie obniżając pH treści żołądkowej.
Kwas askorbinowy zamknięty w dwuwarstwach lipidowych z fosfatydylocholiny. W badaniu Gopi i współpracowników z 2021 roku (PMID: 32545803) postać liposomalna osiągnęła 1,77-krotnie wyższą biodostępność AUC w osoczu w porównaniu ze standardowym kwasem askorbinowym. Liposomy chronią cząsteczkę przed rozkładem w żołądku.
Naturalny ekstrakt z owoców aceroli dostarczający witaminę C w matrycy bioflawonoidów. W badaniu Uchida z 2011 roku (PMID: 29099763) naturalna postać z aceroli wykazała o 20% wyższe stężenie we krwi i o 34% niższe wydalanie nerkowe w pierwszych 6 godzinach po podaniu niż kwas syntetyczny.
Fizjologiczna forma witaminy D syntezowana w skórze z 7-dehydrocholesterolu pod wpływem promieniowania słonecznego UVB. W metaanalizie Tripkovic i współpracowników z 2012 roku (PMID: 22552031) obejmującej 10 badań z randomizacją cholekalcyferol okazał się istotnie skuteczniejszy w podnoszeniu stężenia 25(OH)D w surowicy niż ergokalcyferol (D2): średnia różnica wyniosła 15,23 nmol/l (p < 0,00001). Badanie Heaneya z 2011 roku (PMID: 21177785) wykazało około 87% wyższą siłę działania D3 w podtrzymywaniu stężenia 25(OH)D oraz 2 do 3-krotnie większą retencję tkankową w porównaniu z D2. Zgodnie z polskimi wytycznymi z 2023 roku (Płudowski PMID: 36838320) zalecana dawka profilaktyczna u dorosłych wynosi od 1000 do 2000 IU dziennie, przyjmowana z posiłkiem zawierającym tłuszcz.
Cholekalcyferol zamknięty w lipidowych lub węglowodanowych mikrokapsułkach ochronnych. Zabezpiecza cząsteczkę przed fotoutlenianiem, wilgocią i działaniem enzymów trawiennych w żołądku (Goncalves 2015 PMID: 25445209). Zapewnia równomierne uwalnianie w dwunastnicy i zmniejsza wahania absorpcji wynikające z ilości tłuszczu w pojedynczym posiłku, osiągając stabilną biodostępność.
Monohydroksylowana postać witaminy D (25-hydroksycholekalcyferol), będąca bezpośrednim metabolitem wątrobowym cholekalcyferolu. W badaniach klinicznych z randomizacją (Quesada-Gomez i Bouillon 2018 PMID: 29778845, Minisola 2017 PMID: 28841440) wykazano, że doustny kalcyfediol podnosi stężenie 25(OH)D w surowicy krwi od 3,2 do 5 razy silniej i wielokrotnie szybciej niż standardowy cholekalcyferol, omijając wątrobowy etap hydroksylacji zależny od cytochromu CYP2R1. Charakteryzuje się wyższą polarnością i wchłania się efektywnie nawet przy zaburzeniach wchłaniania lipidów.
Forma witaminy D pochodzenia roślinnego i grzybowego (witamina D2), uzyskiwana z ergosterolu drożdży pod wpływem naświetlania promieniami ultrafioletowymi. Charakteryzuje się niższym powinowactwem do białka wiążącego witaminę D (DBP), szybszym klirensem nerkowym i krótszym okresem półtrwania w osoczu niż cholekalcyferol (Heaney 2011 PMID: 21177785). W metaanalizach badań klinicznych (Tripkovic 2012 PMID: 22552031) wykazano, że ergokalcyferol jest wyraźnie mniej efektywny w długofalowym utrzymywaniu rekomendowanego stężenia 25(OH)D we krwi (powyżej 30 ng/ml).
Organiczny chelat aminokwasowy żelaza dwuwartościowego Fe2+ z dwiema cząsteczkami glicyny. W badaniu Milmana i współpracowników z 2014 roku (PMID: 24395973) u kobiet w ciąży wykazano, że 25 mg żelaza elementarnego w postaci diglicynianu było tak samo skuteczne w zapobieganiu anemii i utrzymywaniu ferrytyny jak 50 mg siarczanu żelazawego, przy istotnie mniejszej częstości zaburzeń żołądkowo-jelitowych. Budowa chelatowa chroni żelazo przed wiązaniem przez polifenole i fityniany pokarmowe.
Organiczna sól żelaza dwuwartościowego charakteryzująca się zawartością około 33% żelaza elementarnego. W badaniach absorpcji (PMID: 24395973) wykazuje wchłanianie zbliżone do siarczanu żelaza, jednak wymaga obecności kwasu żołądkowego do pełnego rozpuszczenia. Wykazuje umiarkowaną tolerancję żołądkową.
Organiczna sól kwasu mlekowego o dobrej rozpuszczalności w sokach trawiennych. Zapewnia stabilne uwalnianie jonów żelazawych i jest stosowana w profilaktyce łagodnych stanów niedoborowych (PMID: 24395973).
Nieorganiczna sól referencyjna powszechnie stosowana w lekach na receptę. Charakteryzuje się wysoką zawartością jonów Fe2+ i dobrą rozpuszczalnością na czczo, lecz u 20% do 40% pacjentów wywołuje nudności, metaliczny posmak i zaparcia (Milman 2014 PMID: 24395973). Wchłanianie ulega silnemu zahamowaniu w obecności tanin z herbaty i kawy.
