Protokół na zdrowe oczy

Najmocniejsze dowody dotyczą zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem (AMD): formuła AREDS (witaminy C i E, beta-karoten, cynk i miedź) zmniejszyła ryzyko zaawansowanego AMD w badaniu 3640 osób. Witamina E i beta-karoten nie zapobiegały AMD u osób, które go jeszcze nie miały, a omega-3 nie pomogły na suche oko.

Zaktualizowano 14 października 202617 źródeł

Dobierz suplementy pod swój cel

Wyniki dotyczą dorosłych. Najmocniejsze dowody obejmują osoby po 50. roku życia z rozpoznanym AMD. Dla osób bez AMD badania nie potwierdziły ochronnego działania suplementów. Dawki opisują przebieg badań i nie są zaleceniem. Suplement nie zastępuje badania okulistycznego.

Które suplementy chronią wzrok?

Najlepsze dowody ma formuła AREDS przy zwyrodnieniu plamki (AMD). W przeglądzie Cochrane z 2023 roku (26 badań, 11 952 osoby) witaminy i minerały antyoksydacyjne prawdopodobnie spowalniały postęp do późnego AMD. W badaniu AREDS (3640 osób w wieku 55-80 lat) połączenie witamin C i E, beta-karotenu, cynku i miedzi zmniejszyło szanse na zaawansowane AMD.

Źródła: PubMed 37702300, PubMed 11594942

Czy suplementy zapobiegają AMD, gdy oczy są zdrowe?

Nie. W przeglądzie Cochrane z 2017 roku (5 badań, 76 756 osób) witamina E i beta-karoten nie zapobiegały AMD, a witamina C i multiwitamina prawdopodobnie też nie. Dla luteiny i zeaksantyny autorzy nie znaleźli dowodów.

Źródło: PubMed 28756617

Czy luteina i omega-3 dodatkowo chronią plamkę?

Nie w głównej analizie badania AREDS2 (4203 osoby w wieku od 50 do 85 lat, mediana obserwacji 5 lat). Dodanie luteiny z zeaksantyną (10 mg i 2 mg) albo omega-3 (DHA 350 mg i EPA 650 mg) do formuły AREDS nie zmniejszyło istotnie ryzyka zaawansowanego AMD. Luteina z zeaksantyną może zastąpić beta-karoten, który zwiększał ryzyko raka płuca.

Źródła: PubMed 23644932, PubMed 35653117

Czy omega-3 pomagają na suche oko?

Nie w dużym badaniu DREAM: 3000 mg omega-3 przez 12 miesięcy nie dało lepszych wyników niż placebo z oliwy (349 osób wobec 186). Przegląd Cochrane z 2019 roku (34 badania, 4314 osób) uznał, że dowody są niepewne i niespójne.

Źródła: PubMed 29652551, PubMed 31847055

Protokół krok po kroku

Zbadaj oczy u okulisty
Autorzy badania AREDS zalecają badanie dna oka z rozszerzoną źrenicą po 55. roku życia, aby ocenić ryzyko zaawansowanego AMD.
Źródło: PubMed 11594942
Dopasuj suplement do stopnia AMD
Większą szansę na korzyść mają osoby z pośrednim AMD, bo ich ryzyko postępu jest wyższe. W badaniu AREDS przy drobnych zmianach prawdopodobieństwo postępu do zaawansowanego AMD w ciągu 5 lat wynosiło tylko 1,3%.
Źródła: PubMed 37702300, PubMed 11594942
Wybierz preparat bez beta-karotenu
W badaniu AREDS2 raka płuca stwierdzono u 2,0% osób przyjmujących beta-karoten i u 0,9% bez niego, głównie u byłych palaczy. Luteina z zeaksantyną jest sprawdzonym zamiennikiem.
Źródła: PubMed 23644932, PubMed 35653117
Przy zmęczeniu oczu od ekranu oceń efekt po 6 tygodniach
W badaniu dorosłych suplement przyjmowano przez 6 tygodni, a w badaniu dzieci przez 84 dni. To małe, pojedyncze badania.
Źródła: PubMed 34376917, PubMed 40014233

Jakie suplementy na oczy mają badania?

Formuła AREDS (witaminy C i E, cynk, miedź, beta-karoten lub luteina z zeaksantyną)

Przegląd Cochrane z 2023 roku: 26 badań, 11 952 osoby; badanie AREDS: 3640 osób w wieku 55-80 lat

Dawka w badaniach: Witamina C 500 mg, witamina E 400 IU, beta-karoten 15 mg, cynk 80 mg (tlenek cynku) i miedź 2 mg dziennie w badaniu AREDS
Czas: Średnio 6,3 roku w badaniu AREDS
Wynik: Szanse na zaawansowane AMD były mniejsze. W przeglądzie Cochrane przy pośrednim AMD przeliczono to na około 78 mniej przypadków postępu na 1000 osób, a przy wczesnym AMD na około 4.
Zastrzeżenia: Korzyść dotyczy osób z AMD. W AREDS2 wersja z mniejszą dawką cynku dała podobne wyniki jak wersja z większą. W badaniu AREDS nie stwierdzono istotnych poważnych działań niepożądanych.

Źródła: PubMed 37702300, PubMed 11594942, PubMed 35653117

Luteina i zeaksantyna

Badanie AREDS2: 4203 osoby; przegląd Cochrane z 2023 roku (1 badanie, 4176 osób); przegląd 38 badań o gęstości pigmentu plamkowego

Dawka w badaniach: 10 mg luteiny i 2 mg zeaksantyny dziennie w badaniu AREDS2
Czas: Mediana obserwacji 5 lat
Wynik: Dodane do formuły AREDS nie zmniejszyły istotnie ryzyka zaawansowanego AMD: po 5 latach postęp wystąpił u 29% osób wobec 31% po placebo. Zamiast beta-karotenu wiązały się z mniejszym ryzykiem późnego AMD w analizie dodatkowej.
Zastrzeżenia: Luteina z zeaksantyną nie zmieniła istotnie liczby operacji zaćmy. Przegląd z 2024 roku wykazał wzrost gęstości pigmentu plamkowego po różnych suplementach, ale jakość dowodów była niska, a to wskaźnik zastępczy, nie widzenie.

Źródła: PubMed 23644932, PubMed 35653117, PubMed 37702300, PubMed 23645227, PubMed 38582248

Astaksantyna

2 małe badania z randomizacją i placebo: 64 dzieci w wieku 10-14 lat oraz 44 dorosłych (mieszanka z antocyjanami i luteiną)

Dawka w badaniach: 4 mg astaksantyny dziennie w badaniu dzieci
Czas: 84 dni w badaniu dzieci, 6 tygodni w badaniu dorosłych
Wynik: U dzieci objawy zmęczenia oczu przy ekranie zmniejszyły się bardziej niż po placebo (o 4,00 wobec 1,72 punktu w kwestionariuszu CVS-Q). U dorosłych mieszanka ograniczyła spadek zdolności ostrzenia obrazu po pracy przy ekranie.
Zastrzeżenia: To pojedyncze, małe badania. W badaniu dorosłych nie wiadomo, który ze składników mieszanki zadziałał.

Źródła: PubMed 40014233, PubMed 34376917

Szafran

Badanie z randomizacją i placebo, 100 dorosłych po 50. roku życia z łagodnym lub umiarkowanym AMD

Dawka w badaniach: 20 mg dziennie
Czas: 3 miesiące szafranu i 3 miesiące placebo (układ naprzemienny)
Wynik: Ostrość wzroku poprawiła się średnio o 0,69 litery tablicy wobec placebo, czyli o mniej niż jedną literę.
Zastrzeżenia: Efekt był mały. Uczestnicy przyjmowali też formułę AREDS. Autorzy piszą, że dłuższe stosowanie może dać większy efekt, ale to przypuszczenie.

Źródło: PubMed 30343354

Multiwitamina

Badanie z randomizacją i placebo, 14 641 lekarzy w wieku co najmniej 50 lat

Czas: Średnio 11,2 roku
Wynik: Zaćmy rozpoznano 872 razy w grupie multiwitaminy i 945 razy po placebo. Różnica była mała, ale istotna.
Zastrzeżenia: Wynik dotyczy mężczyzn. Multiwitamina nie zmniejszyła istotnie ryzyka AMD (152 przypadki wobec 129 po placebo). W przeglądzie Cochrane z 2017 roku to samo badanie dało nieznacznie wyższe ryzyko AMD po multiwitaminie.

Źródła: PubMed 24268861, PubMed 28756617

Co nie potwierdziło się w badaniach oczu?

Witamina E, witamina C i beta-karoten w zapobieganiu AMD
W przeglądzie Cochrane z 2017 roku (5 badań, 76 756 osób) witamina E nie zapobiegała AMD (4 badania, 55 614 osób). Jedno z badań opisało więcej udarów krwotocznych w grupie witaminy E (39 wobec 23). Beta-karoten nie zapobiegał AMD (2 badania, 22 083 mężczyzn) i zwiększał ryzyko raka płuca u palaczy. Witamina C prawdopodobnie też nie zapobiegała AMD.
Źródło: PubMed 28756617
Omega-3 na suche oko i AMD
W badaniu DREAM 3000 mg omega-3 przez 12 miesięcy nie poprawiło objawów suchego oka bardziej niż placebo (349 osób wobec 186). Przegląd Cochrane z 2019 roku (34 badania) uznał dowody za niepewne i niespójne. W AREDS2 dodanie omega-3 nie zmniejszyło ryzyka zaawansowanego AMD.
Źródła: PubMed 29652551, PubMed 31847055, PubMed 23644932
Antocyjany z borówek na widzenie w ciemności
W dwóch badaniach z placebo (16 i 18 osób) antocyjany nie poprawiły widzenia w ciemności. W dwóch kolejnych (72 i 59 osób) też nie. Antocyjany przyspieszały odzyskiwanie ostrości po oślepieniu światłem, ale nie wiadomo, czy ma to znaczenie w codziennym widzeniu.
Źródła: PubMed 10325997, PubMed 10707135, PubMed 25335781

Bezpieczeństwo

Beta-karoten zwiększał ryzyko raka płuca: w AREDS2 u 2,0% osób wobec 0,9% bez niego, głównie u byłych palaczy. Po 10 latach beta-karoten prawie podwoił to ryzyko. Autorzy badania AREDS wskazują palenie jako przeciwwskazanie do preparatu z beta-karotenem.
Źródła: PubMed 23644932, PubMed 35653117, PubMed 11594942
Cynk w dużych dawkach przez długi czas może osłabiać odporność, obniżać cholesterol HDL, powodować anemię i niedobór miedzi. Formuła AREDS zawiera miedź: 2 mg przy 80 mg cynku.
Źródła: PubMed 20141096, PubMed 11594942
Nagłe pogorszenie widzenia albo zniekształcenie obrazu wymaga pilnej wizyty u okulisty. Suplement nie zastępuje badania.

Najczęstsze pytania

Czy luteina chroni przed zaćmą?

Nie. W badaniu AREDS2 luteina z zeaksantyną nie zmieniła istotnie liczby operacji zaćmy. W grupie bez luteiny operację w ciągu 5 lat przeszło 24% osób.

Źródło: PubMed 23645227

Czy multiwitamina chroni przed zaćmą?

Nieznacznie. W badaniu 14 641 lekarzy zaćmę rozpoznano 872 razy w grupie multiwitaminy i 945 razy po placebo, ale ryzyko AMD się nie zmniejszyło.

Źródło: PubMed 24268861

Jak długo przyjmować suplement na plamkę?

W badaniu AREDS uczestnicy przyjmowali go średnio 6,3 roku, a w AREDS2 mediana obserwacji wynosiła 5 lat. Badania nie pokazują, kiedy można przerwać.

Źródła: PubMed 11594942, PubMed 23644932

Czy suplementy pomagają na zmęczenie oczu od ekranu?

Są pojedyncze małe badania: u 64 dzieci astaksantyna zmniejszyła objawy zmęczenia oczu, a u 44 dorosłych mieszanka z antocyjanami i luteiną ograniczyła spadek zdolności ostrzenia obrazu. Brak większych badań.